Dawny Cmentarz Mennonicki w Stogach

Dawny Cmentarz Mennonicki w Stogach (54°04'34"N 18°58'31"E daw. Heubuden) to doskonałe miejsce na spacer o każdej porze roku. Można tam obcować z historią, przyrodą i oddawać się zadumie.

Największy i najpiękniejszy cmentarz mennonicki jaki przetrwał do naszych czasów na terenie Żuław. Unikatowy na skalę europejską ze względu na zachowany oryginalny charakter. Powstał około połowy XVIII wieku i funkcjonował do czasu II Wojny Światowej. Na terenie około 2,6 ha znajduje się kilkadziesiąt dobrze zachowanych nagrobków, głównie w formie steli (pionowych, prostokątnych płyt z trójkątnym zwieńczeniem) oraz kilkukrotnie więcej pozostałości obramowań grobów z sztucznego kamienia. Możemy tu podziwiać wiele charakterystycznych dla kultury Menonitów elementów dekoracyjnych o ciekawej symbolice. Pięknie prezentuję się także stary drzewostan na który składają się wiekowe lipy, świerki oraz olbrzymi liczący około 300 lat dąb.

Stogi Malborskie - mennonicki dom modlitwy

Dziś po budynku nie ma śladu, po przejęciu przez kościół katolicki po wojnie budynek uległ zniszczeniu w 1950 roku (1). Obecnie można podziwiać zachowany, unikalny cmentarz w Stogach.
Zawsze mnie to dziwi, "coś" może stać i ze 100-200 lat, a po 1945 roku wytrzymuje kilka, kilkanaście, a czasami jako ruina dotrwa do dziś ;) 

Cytując holland.org.pl

Do 1728 r. gmina nie posiadała własnych starszych i pastorów, obsługiwana była przez starszego z Gdańska, a od 1639 r. przez starszych z sąsiednich czterech niezależnych gmin Wielkiej Żuławy. Po usamodzielnieniu się w 1728 r., gmina rozwinęła własną działalność duszpasterską, tak że w połowie XVIII w. nabożeństwa odprawiane były w domach członków aż w czterech miejscowościach - Malborku, Lichnowach (Lichtenau), Lasewicach (Gr. Lasewitz) i Pogorzałej Wsi (Wernersdorf) - na zmianę w co czwartą niedzielę i w pierwsze dni świąt. W 1774 r. liczbę tę powiększyła jeszcze mała grupa mennonitów zamieszkujących w Czatkowie (Czatkau) oraz gmina w Jarczewie, wszystkie obsługiwane przez starszego ze Stogów.

Dom modlitwy wzniesiony został na podstawie zgody Biskupa Chełmińskiego z 17 czerwca 1768 r. Budowę rozpoczęto 19 lipca 1768 r. i pomimo czasowego wstrzymania budowy przez władze katolickie została ukończona 2 listopada tegoż roku. Pierwsza posługa odbyła się już na święta Bożego Narodzenia 1768r. Koszty budowy wyniosły blisko 2 tys. florenów. Budynek ten o standardowym, wyraźnie określonym przez kurię katolicką wyglądzie został w 1853 r. gruntownie wyremontowany oraz powiększony. Podczas remontu nabożeństwa odprawiane były w przystosowanym do tego celu spichlerzu. Zmodernizowany budynek mógł pomieścić 800 osób. Po II Wojnie Światowej budynek był użytkowany przez kościół katolicki, uległ zniszczeniu ok. 1950 r.

4. Budynek w stylu tradycyjnych mennonickich budynków sakralnych. Zbliżony formą do domów modlitwy z Niedźwiedzicy, Lubieszewa i Tujec. Drewniany, w konstrukcji zrębowej, z dachem dwuspadowym krytym strzechą. Na obrysie prostokąta o wymiarach 27,5x12,1 m., od południa znajdował się przedsionek z wejściem głównym, po obu jego stronach pomieszczenia mieszkalne dla starszego i pastora. Sala nabożeństw, długości 20,6 m., posiadała empory z trzech stron, przy wolnej ścianie zachodniej ustawione były na podwyższeniu ławki dla starszego, pastora i diakonów. Około 1790 r. obok nich ustawiona została ambona - kazalnica. W 1824 r. pokrycie dachowe wymienione zostało na dachówkę esówkę.

W 1853 r. budynek został przedłużony o 14 stóp w stronę południową, wykonano również nową podmurówkę z cegły (w miejsce starej z kamieni polnych), efektem czego było podniesienie zrębu o 2 stopy. Wystawione zostały nowe sprzęty - kazalnica, siedzenia dla starszych, ławki oraz schody. Całość pomalowano zarówno wewnątrz jak i na zewnątrz farbą olejną i klejową. Zapewne wtedy dodano również małe organy, usytuowane pod emporą w części północnej.

źródła:
(1) zdjęcia - B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg, Danzig 1919
(2) tekst   - http://www.holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=polska&id=12_1

Malborskie Nekropolie

Opublikowaliśmy tą listę na nieistniejącej już naszej stronie związanej z historią Malborka. Oto lista cmentarzy istniejących i nie istniejących w Malborku i okolicach. 
Cmentarz mennonicki wg obecnej wiedzy raczej nie istniał. Obecność cmentarza belgijskiego jest mocno problematyczna ze względu na niejasność materiałów źródłowych. Prawdopodobnie to miejsce pochówku cudzoziemców poległych i zmarłych w lazaretach z I wojny światowej.

Oto lista, ku zadumie. Zapraszamy do wędrówki.

1. Cmentarzysko szkieletowe z III i IV w. w dzielnicy Wielbark

2. Cmentarz farny przy kościele św. Jana
(stan obecny - nie istnieje - trawnik, Trakt Jana Pawła II (Stare Miasto)

3. Wnętrze grobowej kaplicy św. Anny na Zamku Wysoki
(stan obecny - nie istnieje)

4. Cmentarz przy kościele św. Wawrzyńca - Przedzamcze
(stan obecny - nie istnieje)

5. Cmentarz w zachodnim międzymurzu (tzw. parchan) Zamku Wysokiego
(stan obecny - nie istnieje)

6. Cmentarz luterańsko-augsburski - kościół św. Jerzego (MBNP), ul. Armii Krajowej, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - park)

7. Cmentarz św. Ducha - pomiędzy. ul. Piłsudskiego a ul. Poczty Gdańskiej, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - park)

8. Cmentarz luterańsko-augsburski - szpital Jerozolimski, ul. 500-lecia, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - park)

9. Cmentarz ewangelicko-katolicki - ul. Jagiellońska, Malbork
(stan obecny - istnieje - ogrodzony, zamknięty, klucz do bramy - UM, Plac Słowiański)

10. Cmentarz katolicki św. Jana - ul. Ciepła, Piaski
(stan obecny - nie istnieje - park)

11. Cmentarz ewangelicki - Nowa Wieś (Mleczarnia)
(stan obecny - istnieje - zdewastowany, lasek)

12. Cmentarz ewangelicki - Nowa Wieś
(stan obecny - istnieje - zdewastowany, lasek)

13. Cmentarz miejski - część katolicka - Aleja Wojska Polskiego, Piaski
(stan obecny - nie istnieje - teren szkoły, park)

14. Cmentarz miejski - część ewangelicka - Aleja Wojska Polskiego, Piaski
(stan obecny - nie istnieje - teren szkoły, park)

15. Cmentarz katolicki - ul. Góralska, Wielbark
(stan obecny - nie istnieje - zabudowa mieszkalna, jednorodzinna)

16. Cmentarz baptystów - ul. 500-lecia, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - park)

17. Cmentarz mennonicki - ul. Reymonta, Malbork (istnienie nie potwierdzone)
(stan obecny - nie istnieje - teren wokół przedszkola)

18. Cmentarz belgijski - ul. 500-lecia, Malbork (istnienie nie potwierdzone)
(stan obecny - nie istnieje - park, na części Cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej)

19. Cmentarz żydowski - ul. 500-lecia, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - park, na części Cmentarz Wojenny Żołnierzy Radzieckich)

20. Cmentarz Wojenny Żołnierzy Radzieckich - ul. 500-lecia, Malbork
(stan obecny - istnieje - zarządca ZGKiM)

21. Cmentarz Wojenny Żołnierzy Radzieckich - ul. Sikorskiego, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - teren wokół pomnika)

22. Cmentarz Wojenny Żołnierzy Radzieckich - Plac 3 Maja, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - park)

23. Cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej - ul. 500-lecia, Malbork
(stan obecny - istnieje - zarządca ZGKiM)

24. Cmentarz Żołnierzy Wehrmachtu - Teren Zamku, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - zmarłych ekshumowano i przeniesiono do Mławki)

25. Cmentarz katolicki - ul. Sienkiewicza, Malbork
(stan obecny - nie istnieje - teren sklepu)

26. Cmentarz komunalny - ul. Głowackiego, Wielbark
(stan obecny - istnieje - zarządca ZGKiM)

27. Cmentarz katolicki - kościół św. Józefa, Kałdowo
(stan obecny - istnieje)

28. Cmentarz jeńców Stalagu XXB - ul. Głowackiego (istnienie nie potwierdzone, znane są fotografie związane z pochówkami)
(stan obecny - nie istnieje)

29. Pojedyncze nagrobki na terenie Malborka i okolic, np grób Franciszka Kosiara (zm. 16.8.1945) przy drodze w Nowej Wsi Malborskiej
(obiekty zachowane do dnia dzisiejszego)

30. Grób masowy, pochówek ok 2000-2500 osób - dawna ulica Solna, obecnie Sierakowskich
(stan obecny - nie istnieje - parking - pochówek po ekshumacji w miejscowości Glinna w województwie zachodniopomorskim)

Stawiec - cmentarz mennonicki

Fotografie: Andrzej Gilewski

Stogi - cmentarz mennonicki

Jeżeli ktoś z Was ma trochę wolnego czasu to warto odwiedzić cmentarz mennonicki w Stogach. Miejsce urokliwie zarasta i jest bardzo "fotogeniczne", szczególnie przed zachodem słońca.

Różewo - cmentarz mennonicki

Bardzo ciekawe, trochę zapomniane miejsce, bardzo blisko trasy 7 w okolicach Nowego Dworu Gdańskiego. Warto zobaczyć. Bardzo duży cmentarz.

Mennonici w Malborku

Osoby interesujące się historią mennonitów w naszym mieście wiedzą, że zbór wzniesiony został w latach 1906-1907 i znajdował się przy ulicy Wilhelmiego (obecnie Reymonta), istniał tam do 1945 roku jako kaplica, po wojnie był wykorzystywany jako kino dla żołnierzy radzieckich, potem "kino" rozebrano. Teraz tam jest przedszkole.
Wiadomo też, że w Malborku nie było cmentarza mennonickiego, zmarłych chowano w Stogach oraz na cmentarzach ewangelickich w Malborku.

Co wiemy o osadnictwie Mennonitów na terenie Gminy Malborskiej od 1526 roku? Ach ten rok 1526 nadal nie potwierdzony w źródłach, a pierwsze zapisy w inwentarzu ekonomii pochodzą z 1590 roku...
Niewiele wiemy o zborze na terenie podzamcza w Malborku, który Mennonici zorganizowali ok 1700 roku.
Trochę nowych ciekawych informacji o Mennonitach w Malborku wkrótce! :)