Synagoga w Malbork - gdzie była / lokalizacja

Oczywiście większość z was wie, gdzie stała piękna synagoga w Malborku. Dla wyjaśnienia ewentualnych niejasności współczesne ujęcie z objaśnieniem.

Synagoga do 1938 roku, kiedy to została spalona przez nazistowskie bojówki znajdowała się na obecnej ulicy 17 marca. W miejscu przebiegającej obecnie Alei Rodła. Na podstawie archiwalnych ujęć można powiedzieć, że układ budynków był następujący.

W kolejności patrząc od strony zamku (z północy na południe):
Poczta - budynek istniejący - obecnie nadal poczta
Synagoga - budynek nieistniejący / spalony w 1938 roku - obecnie jezdnia Alei Rodła
Budynek mieszkalny(?) - budynek nieistniejący - lokalizacja pomiędzy jezdnią Alei Rodła a ul. Kopernika
Budynek mieszkalny(?) - budynek istniejący - obecnie MCKIE, a dawniej Szkoła Muzyczna
Budynek Loży Masońskiej - budynek istniejący - obecnie Bank Spółdzielczy

Synagoga budowana w latach 1897-98 pod kierunkiem Carla Lubke. Koszt budowy 40 000 marek.
Uroczystość poświęcenia synagogi 30.07.1898.

Dlaczego Aleja Rodła nie jest do końca fajna...

Aleja Rodła przecięła miasto w sposób totalny, obecne ulice Plac Słowiański ze Starym Miastem, 17 marca, Mickiewicza, Sienkiewicza zostały przecięte w sposób straszny. Miasto zostało przedzielone blizną ulicy przelotowej. Nikt na etapie projektowania mostu drogowego po 1945, a potem Alei Rodła nie pomyślał o konsekwencjach podzielania substancji miasta, nie przemyślano możliwości obejścia pseudoobwodnicą przez Wielbark lub Piaski...
Dziś ponosimy konsekwencje tych działań, powstanie druga nitka mostu na Nogacie, zapewne wtedy pierwsza nitka pójdzie na lata do remontu. Nie wiele to da, miasto wciąż będzie przecięte.

A jak to wyglądało kiedyś, tu na przykładzie obecnej ulicy 17 marca, Synagoga w ciągu drogi pomiędzy domami i pocztą, zjazd na ulicę Kopernika... Pięknie i klimatycznie.

źródło: http://fotopolska.eu

Malborska Gmina Synagogalna 1814-1938 - wystawa online

Na stronie Archiwum Państwowego w Elblągu z siedzibą w Malborku znajduje się wystawa online poświęcona gminie żydowskiej w Malborku - LINK. Warto się z nią zapoznać. Jednakże niezwykle ciekawe na tej stronie są przypisy do mamy nadzieję wkrótce umieszczonych zeskanowanych dokumentów. 

Oto ich wykaz:

1. Statut Gminy Synagogalnej wyznania mojżeszowego w Malborku, sporządzony 8 lipca 1856 roku, a zatwierdzony 24 października tegoż roku przez Nadprezydenta prowincji Prusy Eichmanna. Zaprezentowano strony pierwszą i ostatnią. Całość statutu liczy sobie 16 stron i zawiera dane członków Zarządu i Kolegium Reprezentantów malborskiej gminy. Statut wydrukowano w drukarni Schroth’a w Gdańsku, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/63

2. Pierwsza strona Statutu Gminy Synagogalnej wyznania mojżeszowego w Malborku / wersja rękopiśmienna, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/63

3. Pismo dotyczące nabycia od gminy Malbork w 1819 roku placu z przeznaczeniem na cmentarz dla malborskiej gminy żydowskiej. Cmentarz umiejscowiony był w obrębie Moczarów (Hoppenbruch), w odległości 40 prętów od Wielbarka (Willenberg), Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/90

4. Strony statutu Prywatnego Towarzystwa Pogrzebowego „Chewra Kaddischa”. Towarzystwo powstało w celu wypełnienia obowiązków wynikających z nakazów religijnych judaizmu dotyczących zmarłych. Towarzystwo działało na podstawie statutu z 21 grudnia 1852 r. ( 10 Tewet 5613 roku, według kalendarza żydowskiego). Po lewej stronie wersja tekstu z 1852 r., z prawej z roku 1861 r., oraz fragment dotyczący modlitwy „El male rachamim”, wznoszonej podczas ceremonii pogrzebu, wraz z cennikiem za czynności pogrzebowe, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/92

5. Fragment imiennego wykazu Żydów z 1861 roku, osiadłych w mieście Malborku. Wśród nazwisk widnieje Louis Wollenberg, kupiec i założyciela w 1867 r., domu handlowego L.Wollenberg, na Niedere Lauben /Niskie Podcienia/. W późniejszym okresie konkurował z największym domem handlowym w Malborku „Conitzer & Sohne”, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/91

6. Pismo wystawione 30 kwietnia 1936 r., przez Tajną Policję Państwową (Gestapo) o zakazie wydawania Żydom paszportów i dowodów tożsamości. Pismo skierowane m.in. do starosty powiatowego w Malborku, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/19

7. Wzmianki zamieszczane w „Marienburger Zeitung”, na temat budowy i otwarcia nowej synagogi w stylu mauretańskim. Synagoga powstała w 1899 roku,  przy ulicy Schulgasse. Spalona w 1938 roku, Marienburger Zeitung 1897 i 1898., sygn. B.8.934

8. Zawiadomienie o zbyciu nieruchomości przy Hohen Lauben 25, należącej do żydowskiego kupca Wilhelma Jaruslawskiego, wystawione 28 listopada 1938 roku. Nieruchomość nabył malborski rzeźnik Max Bahr, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/71

9. Komunikat przesłany do starosty powiatowego, o „sprzedaży” nieruchomości należących do malborskiego Żyda Arnolda Flatauera firmie „Hille & Co”. Nieruchomości, w tym dom handlowy „Conitzer & Sohne”, które znajdowały się na Hohen Lauben 21/22, Speichergasse 16 oraz Adolf-Hitlerstrasse 47, sprzedano za 660 tys. Reichsmarek, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/71

10. Pismo wydane przez Feldmarszałka Hermann’a Goringa o nakazie przejmowania srebra posiadanego przez Żydów. Odpis wykonany w Kwidzynie 22 czerwca 1939 roku, Starostwo Powiatowe w Malborku z lat 1784 -1944, sygn. 61/64. 

źródło spisu: j.w. - LINK

 

Malborska synagoga - wnętrze

W związku z faktem, iż stary post z 2010 roku z niewiadomych powodów stracił zdjęcia, oto litografia wnętrza synagogi oraz ujęcie fragmentu budynku od strony dawnej gazowni. (fragmenty pocztówek ze zbiorów prywatnych).

A na Wikipedii jest zamieszczony taki fragment pocztówki:

Malborski Królewiec - synagoga

W Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk opracowano i wydano płytę ze zdigitalizowanymi zbiorami pt: Prusy Wschodnie - dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu. Zbiory z lat 1890-1943 zawierają jedną nieprawidłowo przyporządkowaną fotografię. Owe zdjęcie pojawia się także w innych publikacjach, mylnie opisane jako Królewiec - Synagoga, a na zdjęciu mamy Malbork. Oto to zdjęcie, jedne z zaledwie kilku zachowanych zdjęć budynku.

źródło: Prusy Wschodnie - dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu.

Synagoga - ujęcie nieznane

Mało znane ujęcie malborskiej synagogi, w scenerii zimowej. Na zdjęciu wśród drzew widać trzy kopuły wież budynku. Na pierwszym planie istniejący do dziś budynek (Aleja Rodła 1), a za nim poczta.

źródło: Marienburger Zeitung, Schwandt

Synagoga - pocztówka z 1899 roku

Kolejna niezwykle rzadka pocztówka, o którą trwa bój na ebay'u. Pocztówka została wysłana z Malborka do Berlina 10 kwietnia 1899 roku. 

Grafika przedstawia Synagogę, Seminarium Nauczycielskie oraz zamek zza Nogatu.

Czy cena osiągnie 200? 300 euro?

źródło: ebay.de